Tihariho mubazi gw’endwara ya Alzheimer, kwonka abanyasayansi nibaguma nibasherura emiringo y’okujanjaba obumanyiso bw’endwara egi.
Abacondoozi nabo bariyo nibakora aha kukyebera juba oburwaire bw’okubura obwengye oburikureetwaho endwara ya Alzheimer, ahabw’okuba okukyebera juba nikibaasa kuhwera omu kujanjaba.
Formic acid omu nkari neebaasa kuba eri ekimanyiso ky‘amagara ekirikubaasa kumanyisa endwara ya Alzheimer juba, kurugiirira aha kucondooza okusya okwashohoziibwe omu kitabo Frontiers omu Aging Neuroscience.
Ekitongore ky’eby’amagara ekya United States (CDC) nikishoboorora ngu oburwaire bw’okubura obwengye “n’okuremwa kwijuka, kuteekateeka gye, nari kucwamu gye ekirikuteganisa emirimo ya buri izooba.”
Oyihireho endwara ya Alzheimer, hariho emiringo endiijo y‘okubura obwengye nk‘okubura obwengye n‘emibiri ya Lewy n‘okubura obwengye oburikureetwaho emitsi. Kwonka endwara ya Alzheimer niyo erikukirayo kureetaho okubura obwengye.
Okurugirira ahari ripoota y'ekibiina ky'endwara ya Alzheimer eya 2022, abantu nka miriyoni 6.5 omuri America nibatuura n'endwara egi. Okwongyera ahari ekyo, abacondooza nibateekateeka ngu omubaro ogwo nigwija kweyongyera emirundi ebiri omu mwaka gwa 2050.
Okwongyera ahari ekyo, abantu abaine endwara ya Alzheimer eyakuzire munonga nibabaasa kugumirwa kumira, kugamba, n’okugyendera.
Okuhisya omu kutandika kw’emyaka ya 2000, okukyebera omubiri gw’omuntu kukaba kuri omuringo gwonka gw’okuhamya yaaba aine endwara ya Alzheimer nari endwara endiijo y’okubura obwengye.
Okurugiirira aha kitongore ky‘eihanga eky‘okukura, abashaho hati nibabaasa kukora okushara omu kifuba, kandi okurikumanyirwa aha kushara omu kifuba, kureeba yaaba hariho obumanyiso bw‘amagara oburikukwatagana n‘endwara ya Alzheimer.
Abashaho nibasherura ebishushani by’amagara nk’ebya beta-amyloid 42, ekicweka kikuru eky’ebicweka by’omubiri ebiri omu bwongo, kandi nibabaasa kusherura obutashushana aha PET scan.
Kenneth M. Dr. Langa, omuhangu omu by’amagara kandi omushaho aha Yunivasite ya Michigan, akagira ati: “Emiringo mirungi y’okuteera ebishushani, namunonga okuteera ebishushani by’omubiri, okuteera ebishushani bya amyloid PET, n’okuteera ebishushani bya tau PET, nibitubaasisa kureeba obutafaari obutari bwa buriijo omu bwongo bw’omuntu obwo ariho.” omu Ann Arbor, owaabaire atari omu kucondooza oku, akagamba aha podcast eyahererukireyo ey’eby’obujanjabi eya Michigan.
Obujanjabi obumwe nibubaasa kuhwera kukyendeeza oburemeezi bw‘obumanyiso bw‘okuhurira n‘okukyendeeza aha kukura kw‘endwara, n‘obu buraabe butarikubaasa kugikiza.
Nk‘eky‘okureeberaho, omushaho naabaasa kuhandiika emibazi nka donepezil nari galantamine kukyendeeza obumanyiso bw‘okuhurira. Omubazi gw’okucondooza ogurikwetwa lecanemab nagwo nigubaasa kukyendeeza aha kukura kw’endwara ya Alzheimer.
Ahabw’okugira ngu okukyebera endwara ya Alzheimer nikutwara esente nyingi kandi nikubaasa kutatunga buri omwe, abacondooza abamwe nibeebembeza okukyebera kare.
Abacondoozi kuruga omu yunivasite ya Shanghai Jiaotong hamwe n’ekitongore kya WuXi ekya China, bakakwatanisa bakashwijuma omurimo gwa formic acid nk’ekintu ekirikumanyisa endwara ya Alzheimer omu nkari.
Abanyasayansi bakatoorana ekirungo eki kyonyini kurugiirira aha kucondooza okwabandize okwakozirwe aha bikwatiraine n’endwara ya Alzheimer. Nibamanya ngu okuhindura kw‘omubiri okutari kwa buriijo okwa formaldehyde n‘ekintu kikuru omu kubura kumanya okurikureetwaho emyaka.
Ahabw‘okwega oku, abahandiiki bakatoorana abantu 574 kuruga omu irwariro ry‘okwijuka ery‘eirwariro ry‘abantu erya mukaaga erya Shanghai, China.
Bakabaganisamu abeetabiremu omu guruupu itaano kurugiirira aha ku bakozire aha bigyezo by‘okukora kw‘okumanya; guruupu ezi zikaba ziri kuruga aha kuteekateeka okurungi kuhika aha ndwara ya Alzheimer:
Abacondoozi bakatorotoora eshampu z’enkari kuruga omu beejumbiremu kureeba ebiri omu nkora ya formic acid n’eshagama y’okukyebera DNA.
Omu kugyeragyeranisa emihendo ya formic acid omu buri guruupu, abacondoozi bakashanga entaaniso ahagati y‘abeejumbiremu abaine amagara marungi g‘okumanya n‘abo abaine haakiri oburemeezi bw‘okumanya.
Omu guruupu eziine okukyendeera kw‘okumanya aha rurengo rumwe, omutindo gwa formic acid omu nkari gukaba guri ahaiguru kukira guruupu eziine emirimo y‘okumanya erimu amagara marungi.
Okwongyera ahari ekyo, abeetabiremu abaine endwara ya Alzheimer bakaba baine ebiriisa bya formic acid bingi munonga omu nkari zaabo kukira abeetabiremu abaine amagara marungi g‘okumanya.
Abanyasayansi kandi bakashanga ngu hariho akakwate karungi ahagati y’omutindo gwa formic acid omu nkari n’okukyebera okumanya omu myanya y’okwijuka n’okuta omutima aha kintu.
“UA ekaba eri ahaiguru munonga omu guruupu y‘okukyebera [okukyendeera omu kumanya kw‘omuntu], ekirikumanyisa ngu UA neebaasa kukoresibwa kukyebera [endwara ya Alzheimer] juba,” abahandiiki nikwo barikuhandiika.
Ebirugire omu kucondooza oku ni bikuru ahabw‘enshonga nyingi, ti ahabw‘okugira ngu esente nyingi nizitwara omu kukyebera endwara ya Alzheimer.
Okucondooza okurikukiraho kwaba nikworeka ngu formate y‘omu nkari neebaasa kumanya okukyendeera omu kumanya, eki nikibaasa kuba ekigyezo kyorobi kukoresa kandi eky‘obuguzi bukye.
Okwongyera ahari ekyo, okukyebera nk‘okwo kwaba nikubaasa kureeba okukyendeera omu kumanya okurikukwatagana n‘endwara ya Alzheimer, abashaho nibabaasa kutaaha omu nshonga ahonaaho.
Dr. Sandra Petersen, DNP, omuhwezi wa purezidenti mukuru w'eby'amagara n'obugwagye omu Pegasus Senior Living, yagambira amakuru g'eby'amagara erizooba aha kucondooza oku:
"Empindahinduka omu ndwara ya Alzheimer nizitandika emyaka nka 20 kuhika ahari 30 etakakyeberwa kandi obwire obwingi tizirikumanyirwa kuhitsya obu obuhuta bw'amaani burikubaho. Nitumanya ngu okukyebera juba nikubaasa kureetera abarwaire kutunga obujanjabi bwingi n'okubaasa kutebeekanisa oku barikuza kubureeberera omu biro by'omumaisho."
”Okutunguuka omu kukyebera nk’okwo (okutarikuteganisa kandi okutari kw’obuguzi bwingi) okuriho omu bantu boona nikiija kuba eky’okuhindura omuzaano omu kurwanisa endwara ya Alzheimer,” Dr. Peterson nikwo arikugira.
Abanyasayansi juba bakazoora ekintu ekirikubaasa kuhwera abashaho kumanya endwara ya Alzheimer kare. Eki nikiija kuha abashaho...
Ebisya ebyarugamu omu mbeba nibibaasa kuhwera eizooba rimwe kuhangaho okukyebera eshagama okuraabe kimwe aha kukyebera oburwaire bwa Alzheimer n'ebindi...
Okucondooza okusya nikukoresa okukyebera obwongo okwa PET kuteebereza okukyendeera omu bwongo kurugiirira aha kubaho kwa puroteyini za amyloid na tau omu bwongo, n’ebindi ebirikukwata aha bwongo...
Abashaho hati nibakoresa ebigyezo bitari bimwe na bimwe eby’okumanya n’okukyebera endwara ya Alzheimer. Abacondoozi bakozire enkora erikubaasa kukoresibwa aha...
Okukyebera amaisho omu bwangu eizooba rimwe nikubaasa kuha amakuru makuru agarikukwata aha magara g‘obwongo. Okukira munonga, nikibaasa kumanya obumanyiso bw‘okubura obwengye.
Obwire bw'okuhandiika: Okwamukaaga-26-2023