Oxalates ni nungi aha bantu baingi, kwonka abantu abaine okuhinduka omu nkora y'amara nibabaasa kwenda kukyendeeza aha by'okurya byabo. Okucondooza tikurikworeka ngu oxalates nizireetera autism nari obusaasi obutarikuhwaho omu nkari, kwonka nizibaasa kwongyera aha kabi k'okutunga amabaare omu nshaho omu bantu abamwe.
Oxalic acid n’ekirungo ky’ebihangirwe ebirikushangwa omu bimera bingi, otwariiremu ebihimba by’amababi, emboga, ebijuma, kokoo, enjuma, n’embibo (1).
Omu bimera, nikikira kwegaita n’ebintu ebiri omu itaka bikakora oxalates. Ebigambo “oxalic acid” na “oxalate” nibikoresibwa omu bya sayansi y’eby’okurya.
Omubiri gwawe nigubaasa kwekorera oxalates nari kugutunga kuruga omu by’okurya. Vitamini C nayo neebaasa kuhindurwa oxalate kurabira omu kuhindura eby’okurya (2).
Oxalates ku zirikunywa, nizibaasa kwegaita n’ebintu by’omubiri kureetaho ebirungo ebirimu calcium oxalate na iron oxalate. Okukira munonga nikibaho omu nkari, kwonka nikibaasa n'omu nshaho n'ebindi bicweka by'omubiri.
Kwonka aha bantu abaine obuhuta bw‘omubiri, eby‘okurya ebirimu ebiriisa bingi ebya oxalates nibibaasa kwongyera aha kabi k‘okutunga amabaare omu nshaho n‘ebindi bizibu by‘amagara.
Oxalate ni asidi y’ebihangwa erikushangwa omu bimera, kwonka neebaasa n’okukorwa omubiri. Nikikwatanisa n’ebintu ebiri omu itaka kandi nikikwatagana n’okukora amabaare g’omu nshaho n’ebindi bizibu by’amagara.
Ekimwe aha bintu ebikuru ebirikuteganisa amagara ebirikukwata ahari oxalates n’okugira ngu nibibaasa kukwatira hamwe n’ebintu ebiri omu mara kandi bikazibira omubiri kunywa.
Nk’eky’okureeberaho, sipinakyi erimu ebiriisa bingi ebirikwetwa calcium na oxalates, ebirikuremesa omubiri kunywa ebiriisa bingi (4).
Kwonka ni kikuru kwijuka ngu ebiriisa ebimwe byonka ebiri omu by’okurya nibyo birikukwatanisa na oxalates.
N‘obu okunywa calcium kuruga omu sipinakyi kuraabe nikukyendeera, okurya amate na sipinakyi hamwe tikirikuteganisa okunywa kwa calcium kuruga omu mate (4).
Oxalates nizibaasa kukwatira hamwe n’ebintu ebiri omu mara kandi ziremese okunywa bimwe aharibyo, namunonga byakwatanisa n’ebihimba.
Omu butoosha, calcium n'obucweka bukye bwa oxalate nibiba biri hamwe omu nkari, kwonka nibiguma bishazirwe kandi tibirikureetaho buremeezi bwona.
Kwonka obumwe nizikwatanisa zikora ebicupuri. Omu bantu abamwe, ebicupuri ebi nibibaasa kureetera omuntu kugira amabaare, namunonga omubazi gwa oxalate gwaba guri ahaiguru kandi enkari zikaba ziri nkye (1).
Obwire obwingi amabaare makye tigarikureeta buremeezi bwona, kwonka amabaare mahango nigabaasa kureetera obusaasi bwingi, okuhurira kubi, n’okusheesha eshagama omu nkari ku garikuraba omu nkari.
Nahabwekyo, abantu abaine ebyafaayo by‘amabaare omu nshaho nibabaasa kuhaburwa ngu bakyendeeze aha by‘okurya ebirimu ebiriisa bingi ebya oxalates (7, 8).
Kwonka okuzibira oxalate yoona tikurikuhaburwa aha barwaire boona abaine amabaare g‘omu nshaho. Eki nikibaho ahabw‘okuba ekicweka kimwe kya kabiri kya oxalate erikushangwa omu nkari neekorwa omubiri beitu kutari kuginywa kuruga omu by‘okurya (8, 9).
Abashaho b‘enkari abaingi hati nibaragiira eby‘okurya ebigumire ebirimu oxalate nkye (ahansi ya mg 100 buri izooba) aha barwaire abaine oxalate nyingi omu nkari bonka (10, 11).
Nahabwekyo, nikikuru kukyebera obwire n’obwire kureeba oku okuzibira okurikwetengwa.
Ebyokurya ebirimu oxalates nyingi nibibaasa kwongyera aha kabi k‘okutunga amabaare g‘omu nshaho omu bantu abaine oburwaire obu. Ebiteiso by‘okukyendeeza aha kunywa oxalate nibirugiirira aha rurengo rwa oxalate omu nkari.
Abandi nibagira ngu oxalates neebaasa kuba neekwatagana n‘obusaasi bw‘omu nkari obutarikuhwaho kandi obutarikushoboororwa.
Okurugirira aha byarugamu omu kucondooza, abacondoozi nibateekateeka ngu embeera zombi tizirikubaasa kuba nizireetwa oxalates omu by‘okurya (12, 13, 14).
Kwonka omu kucondooza okwakozirwe omu mwaka gwa 1997 ahu abakazi 59 abaine oburwaire bwa vulvodynia baajanjabirwe n‘eby‘okurya ebiine oxalate nkye n‘ebiriisa bya calcium, haihi kimwe kya kana bakatunga okutunguuka omu bumanyiso (14).
Abahandiiki b’okucondooza oku bakahendera ngu oxalates eziri omu by’okurya nizibaasa kwongyera aha ndwara omu mwanya gw’okureetera endwara egi.
Ebimwe aha bigambo ebiri aha Intaneeti nibikwatanisa oxalates n‘oburwaire bwa autism nari vulvodynia, kwonka okucondooza kukye kukashwijuma akakwate akarikubaasa kubaho. Nikyetengyesa kwongyera kucondooza.
Abantu abamwe nibateekateeka ngu okurya eby’okurya ebirimu oxalates nyingi nikibaasa kureetera omuntu oburwaire bwa autism nari vulvodynia, kwonka okucondooza okuriho hati tikurikushagika ebigambo ebi.
Abamwe abarikuhagira eby'okurya ebiine oxalate nkye nibagira ngu nikirungi abantu kwetantara eby'okurya ebirimu oxalate ahabw'okuba nibibaasa kureetaho obuzibu aha magara.
Kwonka, buri kimwe ti kyorobi nk’ekyo. Bingi aha by’okurya ebi nibireeta amagara marungi kandi birimu ebiriisa bikuru ebirikurwanisa endwara, ebihimba, n’ebindi ebiriisa.
Ebyokurya bingi ebirimu oxalates nibishemeza kandi nibireeta amagara marungi. Aha bantu abaingi, okubyetantara tikirikwetengyesa kandi nikibaasa kuba eky’akabi.
Ebimwe aha bihingwa bya oxalates ebi orikurya nibihendagurika obukooko oburi omu nda yaawe bitakagambirweho n’ebintu by’omubiri.
Emwe ahari obukooko obu, Oxalobacterium oxytogenes, buzima neekoresa oxalate nk’entandikwa y’amaani. Eki nikikyendeeza munonga aha mubaro gwa oxalate ogurikunywa omubiri (15).
Kwonka abantu abamwe tibaine obukooko obu bwingi nk’obwo omu nda zaabo ahabw’okuba emibazi y’okurwanisa obukooko obu neekyendeeza aha mubaro gw’ebizimba bya O. formigenes (16).
Okwongyera ahari ekyo, okucondooza kworekire ngu abantu abaine endwara y‘okuzimba kw‘omu mara baine akabi k‘okutunga amabaare g‘omu nshaho (17, 18).
Nikyo kimwe, ebiriisa bya oxalate ebiri ahaiguru bikashangwa omu nkari z‘abantu abakozirweho okushemezibwa kw‘okusheeshasheesha omunda nari emiringo endiijo erikuhindura oku amara garikukora (19).
Eki nikimanyisa ngu abantu abarikunywa emibazi y‘okurwanisa obukooko nari abaine oburemeezi bw‘omunda nibabaasa kugasirwa munonga omu by‘okurya ebirimu oxalate nkye.
Abantu abaine amagara marungi abaingi nibabaasa kurya eby‘okurya ebirimu ebiriisa bya oxalates bataine buremeezi, kwonka abantu abaine okuhinduka omu nkora y‘amara nibabaasa kwetenga kukyendeeza aha by‘okurya byabo.
Oxalates nizishangwa haihi omu bimera byona, kwonka ebimwe birimu bingi munonga kandi ebindi birimu bikye munonga (20).
Obuhango bw‘okugabuura nibubaasa kuhinduka, ekirikumanyisa ngu eby‘okurya ebimwe “ebiine oxalate nyingi” nk‘ebihimba, nibibaasa kuteekateekwaho nk‘ebiine oxalate nkye kyaba kiri kikye munonga. Hati hariho orunyiriri rw’eby’okurya ebirimu ebiriisa bingi (ebirikurenga ahari 50 mg ahari buri giraamu 100) (21, 22, 23, 24, 25):
Omuhendo gwa oxalate omu bimera niguruga aha mutwe munonga kuhika aha mukye munonga. Ebyokurya ebirimu ebiriisa bya oxalate ebirikurenga ahari mirigiramu 50 omu kicweka kimwe nibitwarwa nk’ebirimu “oxalate nyingi.”
Abantu abarikurya eby‘okurya ebiine oxalate nkye ahabw‘amabaare g‘omu nshaho nibakira kushabwa kurya oxalate eri ahansi ya mirigiramu 50 buri izooba.
Ebyokurya ebiine ebiriisa bingi kandi ebirimu ebiriisa nibibaasa kuhikirizibwa n‘ekiriisa kya oxalate ekiri ahansi ya 50 mg buri izooba. Calcium nayo neehwera omu kukyendeeza aha kunywa ebiriisa bya oxalates.
Kwonka abantu abaine amagara marungi abarikwenda kuguma baine amagara marungi tibarikwetaaga kwetantara eby’okurya ebirimu ebiriisa bingi ahabw’okugira ngu birimu ebiriisa bingi ebya oxalates.
Abakugu baitu nibaguma nibareeba ngu eby’amagara n’obugwagye bwagumaho kandi nibahindura ebihandiiko byaitu nk’oku amakuru masya garikubaho.
Ebyokurya ebiine oxalate nkye nibibaasa kuhwera omu kujanjaba embeera ezimwe z‘oburwaire, otwariiremu n‘amabaare g‘omu nshaho. Ekihandiiko eki nikireeba gye eby'okurya ebiine oxalate nkye kandi...
Oxalate n’ekirungo ekirikubaho omu buhangwa ekirikushangwa omu bwingi omu bimera n’omu bantu. Tikiriisa kikuru aha bantu, kandi okukiraho nikibaasa kureetera...
Ebirungo bya Calcium oxalate ebiri omu nkari nibyo birikukirayo kureetera amabaare g'omu nshaho. Manya ahu birikuruga, oku orikubaasa kubizibira n'oku orikubaasa kubimaraho...
Okucondooza nikworeka ngu eby’okurya nk’amahuri, emboga n’amajuta g’omuzeituuni nibibaasa kuhwera kwongyera aha nkora ya GLP-1.
Okukora ebisasayizi buri kaanya, okurya eby'okurya ebirimu ebiriisa n'okukyendeeza aha sukaari n'okunywa amaarwa n'obuhabuzi bukye bw'okurinda...
Abeejumbiremu abagambire ngu bakanywa lita 2 nari n‘okukiraho z‘ebirungo by‘obuhangwa buri saabiiti bakaba baine akabi k‘okutunga obuhuta bw‘omutima oburikweyongyeraho 20%.
Ekigyendererwa kikuru ky’eby’okurya bya GLP-1 n’okuta omutima aha by’okurya ebihikire nk’ebijuma, emboga, ebishaju ebiine amagara marungi n’embibo ezihikire, n’okukyendeeza aha by’okurya ebitakozirwe...
Obwire bw'okuhandiika: Okwakashatu-15-2024